Schemagerichte of cognitieve therapie volgens Young

Cognitieve therapie van persoonlijkheidsproblematiek gaat er van uit dat de manier hoe iemand informatie verwerkt een rol speelt in het ontstaan en het voortduren van psychische problemen. Als informatie eenzijdig en vervormd geïnterpreteerd wordt leidt dit tot extreme emoties en probleemgedrag. De 'misinterpretatie' van informatie kan gebeuren doordat mensen als kind bepaalde ideeën hebben gekregen over zichzelf, andere mensen en gebeurtenissen waardoor er zogenoemde schema's van denken zijn ontstaan. Deze kinderschema's kunnen op volwassen leeftijd nog steeds bestaan omdat ze nooit gecorrigeerd zijn en ze kunnen heel disfunctioneel zijn, dat wil zeggen niet meer kloppend voor de huidige situatie. Disfunctionele schema's zijn door hun vroege ontstaan in alle volgende levensfasen actief geweest en hebben hun werking doen gelden. Dit heeft geleid tot een continue herhaling van schemabevestigende ervaringen en een gebrek aan schema-ontkrachtende ervaringen. Juist door deze herhaling van gebeurtenissen zijn disfunctionele schema's structureel geworden en hebben andere, meer functionele schema's zich niet kunnen ontwikkelen. Schema's sturen van jongs af aan het gedrag. De informatie wordt er door geselecteerd en vervormd zodat het past in het schema. De gevolgen van dit gedrag bevestigen het schema weer.

Wat is nu precies een schema?

Het gaat over kennis die vaak impliciet aanwezig is en niet rechtstreeks onder woorden te brengen. De inhoud wordt onderverdeeld in assumpties, dit zijn fundamentele aannames over de eigen persoon, de anderen en de wereld. Er zijn drie soorten assumpties. Basale assumpties zijn grondideeën die iemand heeft over zichzelf, over anderen en over de wereld. Voorbeelden zijn: 'ik ben waardeloos', 'mensen zijn boosaardig', 'de wereld is onrechtvaardig'. Conditionele assumpties zijn aannames die een causale relatie aangeven. Voorbeelden zijn: 'als ik mijn emoties laat zien, zullen anderen mij afwijzen', als ik anderen niet gebruik, word ik gebruikt'. Instrumentele assumpties zijn soort regels die strategieën voorschrijven en die in het teken staan van het vermijden van narigheid en/of het verkrijgen van positieve ervaringen. Voorbeelden zijn: 'vermijd het voelen van emoties', kleineer andere mensen' of 'plan alles zorgvuldig'.

Mensen met een (borderline) persoonlijkheidsstoornis kunnen een tijdlang goed functioneren om door een bepaalde gebeurtenis (een trigger) in een bepaalde toestand te schieten waarbij het voelen, denken en handelen wordt bepaald door een bepaald schema. Deze toestand wordt dan een modus genoemd.

Er worden vier verschillende modi onderscheiden:

de gezonde volwassen modus (functioneel denken, voelen en doen)
de kinderlijke modi basisschema's uit de kindertijd worden geactiveerd door gebeurtenissen die lijken op vroegere gebeurtenissen die aanleiding gaven tot de vorming van deze schema's; de modi worden gekenmerkt door heftige emoties die kinderlijk aandoen)
de beschermende modi (dit zijn de strategische schema's (gebaseerd op instrumentele assumpties) die informatie over gevaarssituaties en overlevingsstrategieën bevatten)
de verinnerlijkte oudermodi (de houding van de ouder tegen het kind destijds is vaak verinnerlijkt en komt tot uiting in zelfstraf en afwijzing, met name wanneer de kinderlijke toestand geactiveerd wordt).

Bron: Schemagerichte cognitieve therapie voor persoonlijkheidsstoornissen, praktijkreeks gedragstherapie, Arnoud Arntz en Suzan Bögels, Bohn Stafleu Van Loghum 2000